Hij weeft zijn web. Of zij?

Over spinnen, weven en verhalen vertellen

Als het over spinnen gaat, moet ik eigenlijk schrijven ‘zij weeft haar web’, want de meeste spinnen die in de natuur levend de herfst halen zijn vrouwen. Meneer worden namelijk door mevrouw opgegeten na de vrijage. In de spinnenwereld gaat de liefde van de vrouw dus letterlijk door de maag, en niet andersom.

In de West-Afrikaanse (en Surinaamse) cultuur is de spin Anansi een man. Hij heet Kwaku Anansi, een man geboren op woensdag, en in het Twi, de taal van de Akan-volken, betekent het woord Anansi letterlijk ‘spin’.

Anansi daalt af aan zijn spindraad

In de verschrikkelijke wereld van vandaag, geteisterd door machtswellust, ongelijkheid, onderdrukking, oorlog en genocide, is het soms goed om terug te keren naar een ontspannen thema en je te verbazen over de parallellen die bestaan tussen culturen. Vorige week heb ik weer een lezing mogen gegeven over de rol van de spin Anansi in de Afrikaanse, Surinaamse en Caribische volksverhalen, die zo’n belangrijke rol spelen in mijn boek met dezelfde titel.

Ovidius en Arachne

Waar het spinnen betreft, vond ik een parallel tussen de Afrikaanse en de Grieks-Romeinse mythologie. Zo bezocht ik onlangs de expositie over Ovidius’ Metamorphosen in het Rijksmuseum in Amsterdam, tezamen met andere leden van de leeskring Latijn, waar ik al jaren aan deelneem onder de bezielende leiding van onze docent. 

 

Ovidius (bron: Wikipedia)

 

Publius Ovidius Naso was een Romeinse dichter ten tijde van Augustus, die in zijn uitgebreide werk een groot aantal verhalen uit de Griekse en Romeinse mythologie beschreef waarin raadselachtige transformaties van mensen in dieren, planten en voorwerpen plaatsvinden. Vaak zit er in zijn verhalen een moraal verborgen over de gevolgen van overmoed (hubris) of andere menselijke misstappen. Indirect neemt Ovidius, ondanks zijn eigen flamboyante levensstijl, ook de verdorven Romeinse elite op de korrel. Tot aan de keizerlijke familie toe, wat uiteindelijk zou resulteren in zijn verbanning naar een afgelegen oord aan de Zwarte Zee. Ook in die tijd stoorde de gewone man zich al aan de uitspattingen van de superrijken…

 

Minerva verandert Arachne in een spin. 

bron: Wikipedia

Een van de verhalen in de Metamorphosen beschrijft de overmoed van de weefster Arachne, een jonge vrouw die de euvele moed heeft om de godin Minerva (Athene in het Griekse godenrijk) uit te dagen tot een wedstrijd. Ook Minerva kan goed weven, maar achter het weefgetouw delft zij het onderspit tegen het werk van Arachne, en het weefsel van Arachne vertelt een verhaal dat Minerva bespot. Minerva wordt razend, slaat Arachne driemaal met haar weefspoel op het hoofd en spreekt een vloek over haar uit, waardoor ze verandert in een spin, die gedoemd is tot in lengte van dagen een web te weven. Alle spinnen zijn nu lid van de entomologische familie Arachnida. 

Ik vermoed dat het verhaal van Arachne, net als andere verhalen uit de Grieks-Romeinse mythologie, een oeroud volksverhaal is waarvan de oorsprong veel verder teruggaat dan de geschreven geschiedenis. De spintol schijnt 7000 jaar en het weefgetouw 5000 jaar geleden te zijn uitgevonden, maar in Georgië is gekleurd vlasdraad van 34.000 jaar oud gevonden, dat misschien al gebruikt werd om mee te weven of breien. En ongetwijfeld werden in de prehistorie al volop verhalen verteld bij een kookvuurtje, of tijdens het spinnen en weven.

Anansi

Dat is zeker het geval bij Anansi, een lagere godheid in de Akan-mythologie, de zoon van Asaase (moeder Aarde), die volgens de legende aan zijn spindraad afdaalt naar de aarde als boodschapper van de goden. Asaase is mogelijk verwant aan de Egyptische godin Isis, die evenals zij de belichaming van de levenscyclus is en de beschermster van de overledenen. Isis werd van oorsprong vereerd in Egypte en Nubië, en de Akan zijn waarschijnlijk vanuit het Nijldal naar West-Afrika gemigreerd.

 

Anansi, weergegeven door een |Ashanti-masker (foto: auteur)

Anansi is in de Afrikaanse cultuur niet alleen een godheid, maar ook een verhalenverteller, de boodschapper die je niet altijd kunt vertrouwen omdat hij je ook leugens vertelt. Hij weeft met zijn spindraad soms een web van leugens, waar je niet meer doorheen kunt kijken. In het Engels bestaat niet voor niets de uitdrukking ‘spinning someone a tale’, ofwel iemand iets op de mouw spelden. En ‘spin doctors’ zijn professionele leugenaars in dienst van politici. Aan de andere kant is er ook het gezegde ‘spinning a yarn’, ofwel een lang en fantastisch verhaal vertellen, dat niet noodzakelijk een leugen is.

Zeg het met doeken

Er zijn meer verbanden tussen vertellingen, spinnen en weven. Ons woord ‘textiel’ heeft dezelfde oorsprong als het woord ‘tekst’ (het Latijnse woord textilis, ‘geweven’). In Afrika bestaat nog steeds een rijke verteltraditie, die met de eeuwenlange slavenhandel ook naar Amerika en het Caribisch gebied is gereisd. Op de plantages, waar de kolonisten de waardigheid en de cultuur van de uit Afrika geroofde mensen onderdrukten, ging de verteltraditie ‘ondergronds’ en kreeg daarmee de rol van stil verzet. 

 

Kente, doek gemaakt in Ghana (foto: auteur)

Niet alleen de verhalen, maar ook de traditionele weefsels in Afrika hebben een betekenis. Zo hebben de kleurrijke patronen in de Kente van de Akan-volken zeggingskracht. Kente wordt geweven in lange smalle stroken, die aan elkaar worden genaaid tot een kleed. Elk patroon in Kente heeft een betekenis.

De traditie om met textiel iets te zeggen is ook elders aanwezig, bijvoorbeeld bij de Marrons in Suriname, waar een vrouw bij haar huwelijk van haar echtgenoot een rol blanco katoen krijgt, waarop zij vervolgens figuren en patronen borduurt die ook weer een betekenis hebben. En ook de angisa, de traditionele hoofdbedekking van een Surinaamse vrouw, vertelt een verhaal. Met kleuren en manier van vouwen kan zij zonder woorden zeggen hoe haar stemming is, of ze vrolijk is, of ze in de rouw is, en ook of ze een man afwijst of niet. Deze geheimtaal is vermoedelijk ontstaan tijdens de slavernij, toen het de mensen verboden was om zich uit te spreken.

Zo zien we dat tekst en textiel ook hier weer samenkomen: beide kunnen zeggingskracht hebben.

 

Geborduurde doek uit Suriname (foto: auteur)