Palestina en geopolitiek

Wie zich een mening wil vormen over een beladen onderwerp als Palestina, moet zijn huiswerk doen. Ik ben geen historicus, maar bij het schrijven van Het Betwiste Land, dat zich grotendeels afspeelt in het Midden-Oosten van 50 jaar geleden en teruggrijpt op de tijd waarin ik vaak in die regio ben geweest, heb ik mij verdiept in de achtergronden van het eindeloze geweld dat zich daar afspeelt.

Om te begrijpen wat daar gaande is, moest ik 150 jaar terug in de tijd naar het begin van de joodse immigratie in Palestina, die aan de basis ligt van alle problemen. Die kwestie draait vooral om geopolitiek, maar wordt eindeloos vertroebeld en op de spits gedreven door ideologie en onwaarheden. Zo is ons decennialang aangepraat dat Palestijnen terroristen zijn en Israeliërs slachtoffers. Daar valt nogal wat op af te dingen. 

Tel Aviv weet ons feilloos te bespelen met schuldgevoelens over de Holocaust en door elke kritiek schaamteloos weg te zetten als antisemitisme. Zo wordt het openbare debat continu gegijzeld door Israëlische propaganda (ook wel hasbara, te vertalen als ‘uitleg’…), waarvoor een budget is gereserveerd van honderden miljoenen. Ik beschouw dat als een rode vlag: kennelijk heeft Israel vaak iets uit te leggen.

Maar laten we eerst kijken naar geopolitiek. Ik zal proberen een paar onderwerpen kort te bespreken aan de hand van de door mij geraadpleegde bronnen. 

Geopolitiek

De 19e eeuw was een tijd van imperialisme en kolonialisme. Het geopolitieke ‘landschap’ van toen is in grote mate bepalend geweest voor de chaos waarin het Midden-Oosten nog steeds verkeert. Zou er ooit een staat Israel zijn geweest zonder de olie in de Perzische Golf en het Suezkanaal vlakbij in Egypte? Ik vraag het mij af.

Jebel at-Tair, een vulkanisch eiland
vlakbij Bab-el-Mandeb, 1976

Buitenlandse mogendheden (eerst de Fransen, de Britten en de Duitsers, later de Verenigde Staten en Rusland, nu ook China en India) loeren al meer dan honderd jaar als aasgieren op de rijke olievoorraden in de Golfregio en de zeggenschap over scheepvaartroutes: het Suezkanaal, de Straat van Hormuz en Straat Bab-el-Mandeb, de ‘Poort der Tranen’. Een toepasselijke naam: tranen genoeg in dat geplaagde gebied. Ik ben er herhaaldelijk geweest, op weg naar de Golf en zelfs in Aden, toen het nog een Russisch bolwerk was.

Het Suezkanaal en de Bagdadspoorweg

Het Suezkanaal was van origine een Frans project, waarvoor Saïd Pasha, de Egyptische khedive (onderkoning van het Ottomaanse rijk) werd benaderd door de Franse oud-diplomaat Ferdinand de Lesseps, die goede contacten had met de Ottomaanse machthebbers in Egypte. De Britten wilden er aanvankelijk niets van weten, omdat ze vreesden voor buitenlandse inmenging in hun handelsbelangen.

Suezkanaal, 1976, met vernield militair
materieel uit 1967 en 1973

Ismailia, Suezkanaal, 1976

Toen de aanleg van het kanaal eenmaal vorderde, gingen de Britten alsnog overstag. Het Suezkanaal is uiteindelijk in 1869 geopend en werd een belangrijke verbinding met Brits-Indië. Intussen lagen ook de Duitsers op de loer, die aan het eind van de 19e eeuw toegang zochten tot het Midden-Oosten: ze onderhielden goede relaties met het Ottomaanse Rijk en bouwden gestaag aan hun droom van een spoorweg tussen Berlijn en Bagdad, om toegang te krijgen tot de bevaarbare Tigris en de Perzische Golf en daarmee een alternatieve route naar Indië.

De Arabieren en het Ottomaanse Rijk

Het Ottomaanse Rijk besloeg halverwege de 19e eeuw behalve hedendaags Turkije ook Arabische gebieden tot aan Bagdad, Mekka en Medina. Sommige historici concluderen dat de spoorweg van Berlijn naar Bagdad (hoewel daar destijds nog delen van ontbraken in het Taurusgebergte en in Irak) een belangrijke dreiging betekende voor Brits-Indië, en daarmee een van de aanleidingen was voor de Eerste Wereldoorlog. Maar je kunt je ook afvragen welke rol de vondst van olie in de Golfregio, kort na de eeuwwisseling, erin heeft gespeeld.

Afgedankte Duitse locomotieven in Konya,
langs de Bagdadspoorweg, Turkije, 1989

De voormalige Bagdadspoorweg in het
Anatolische hoogland, 1989

 

Het eerste deel van de Bagdadspoorlijn liep van Berlijn via Wenen en de Balkan naar Constantinopel, grotendeels door het gebied van Oostenrijk-Hongarije. Maar het venijn zat in Ottomaans gebied, waar behalve de spoorlijn naar Bagdad ook de Hedjaz-spoorweg van Damascus naar Medina inzet werd van de Eerste Wereldoorlog. Deze spoorlijn was aangelegd om de Ottomaanse dominantie van de bedevaartsoorden Mekka en Medina te ondersteunen, wat tegen het zere been was van de Hasjemitische emir van Mekka. 

 

De Britten rekruteerden in 1916 Hasjemitische strijders om na het debacle van Gallipoli het Ottomaanse leger te helpen verslaan. De Hasjemieten werd het bestuur over de Arabische gebieden van het Ottomaanse rijk beloofd in ruil voor hun inzet. Ze saboteerden de Hedjaz-spoorweg, voerden een slopende guerrilla tegen de Ottomaanse strijdkrachten en hielpen bij de verovering van Irak. 

Hun Britse liaisonofficier was T.E.Lawrence, die deze periode heeft beschreven in zijn boek Seven Pillars of Wisdom. Het is de vraag of Lawrence wist dat de Britten en de Fransen in 1915 al onderling het Midden-Oosten hadden verdeeld (het geheime Sykes-Picot verdrag). Alweer was de inzet de zeggenschap over een strategisch en economisch belangrijk gebied. 

Overzicht van spoorlijnen in Ottomaans gebied. Bron: Wikipedia.

Trein op de Hedjaz-spoorlijn.
Bron: Wikipedia, Palestine Railways 1947

 

Het lege land en het zionisme

De mythe van het lege land duikt op in vele koloniale projecten: in Zuid-Afrika, bij de verovering van het westen van de Verenigde Staten, en ook bij de kolonisering van Palestina, waar hij wordt gebruikt om de zionistische aanspraken te rechtvaardigen. 

Het ‘lege land’ Palestina is een bedenksel van een Schotse predikant, Alexander Keith, die in 1839 Ottomaans Palestina had bezocht en beweerde dat er niemand woonde. Misschien waren de woestijngebieden waar nomaden leefden dunbevolkt, maar hij negeerde het feit dat in de rest van de streek een rijke samenleving bestond van bijna een half miljoen mensen, merendeels islamitisch, deels christelijk en joods. 

Soms wordt tegengeworpen dat ook andere bevolkingsgroepen (Egyptenaren) in Palestina immigranten waren, maar we moeten ons realiseren dat er in de Ottomaanse Levant sowieso veel migratie plaatsvond. De regio was onderling verbonden en niet strikt ingedeeld volgens hedendaagse grenzen. Ooit werden boeken geschreven in Caïro, gedrukt in Beiroet en gelezen in Jaffa.

Het zionistische gedachtegoed is eeuwenoud en vermoedelijk ontstaan onder strenggelovige Europese christenen: de terugkeer van de Messias zou pas mogelijk zijn als het Uitverkoren Volk terug was bij Zion (een heuvel in Jeruzalem). In dat verband moeten we onderscheid maken tussen christelijke en joodse zionisten. 

De joodse zionistische beweging, gericht op migratie naar Palestina en het herbouwen van een tempel die 2000 jaar geleden is verwoest, is ontstaan als reactie op sociale achterstelling en pogroms in Europa in de 19e eeuw en kreeg zijn beslag tijdens het eerste zionistische congres van 1897 in Basel.

 

De Israëlische historicus Ilan Pappé schrijft dat het zionisme aanvankelijk weinig aanhang had, omdat joodse arbeiders zich liever wilden aansluiten bij seculiere socialistische bewegingen in hun Europese thuislanden dan bij een deels religieus gemotiveerde joodse stroming. Het zionisme werd echter al snel de leidende ideologie bij de joodse immigratie in Palestina, en kopstukken uit de zionistische beweging, zoals David Ben-Gurion en Yitzhak Ben-Zvi, omarmden de mythe van het lege land.

Immigratie als geopolitiek wapen

De eerst bekende joodse immigratie vanuit Europa naar Palestina vond plaats in 1882. De immigranten waren geen boeren maar idealisten, en kochten aanvankelijk met hulp van joodse filantropen braakliggend land om daar boerenbedrijven op te zetten. Veel succes hadden die ‘stadsjongens’ uit Europa niet: volgens Ilan Pappé moesten de Palestijnse boeren hen leren ploegen en zaaien… Maar al snel werd ook bouwland gekocht van Arabische en Ottomaanse grootgrondbezitters, die het land hadden verpacht aan Palestijnse boeren. De fellahin werden eraf gestuurd en landden in achterbuurten in de steden. 

De onrust die dat veroorzaakte leidde in 1892 tot een Ottomaans verkoopverbod van land aan immigranten. Desondanks zou de verkoop van land aan joodse agentschappen onverminderd doorgaan, hoewel dit mogelijk ook economische redenen had, omdat de kleine Palestijnse boerenbedrijfjes niet voldoende opbrachten. In 1914 maakten joodse kolonisten ongeveer 5% van de bevolking uit, en duizenden werden door de Turken het land uitgezet toen de oorlog begon.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog begon de zionistische beweging in de persoon van voorman Chaim Weizmann de Britse overheid te bewerken om in Palestina een thuisland voor joodse immigranten te creëren. En in 1917, met de overwinning op het Ottomaanse Rijk in zicht, kwam de Britse minister van buitenlandse zaken Arthur Balfour met de ‘Balfour Declaration’, een brief aan Lord Rothschild, een voorman van de joodse gemeenschap in Groot-Brittannië, waarin dit onder voorwaarden werd toegestaan. Het mes sneed aan twee kanten: het versterkte de Britse invloed op de regio en bood ook een bestemming voor honderdduizenden stateloze Joden in Europa, die de Britten liever niet binnen de grenzen hadden. Aanvankelijk werd zelfs overwogen om die mensen naar Oeganda te sturen, maar dat plan sneuvelde. 

Zo werd de deur weer open gezet voor joodse immigratie in Palestina en uiteindelijk voor het ontstaan van een joodse staat. Invloed in de directe omgeving van het Suezkanaal werd door de Britten beschouwd als een geopolitiek wapen. Dat zij daarmee de geest uit de fles lieten, hadden ze kennelijk onderschat. De Ottomaanse landrechten van de Palestijnen werden onder druk van de joodse kolonisten door het Brits-koloniale bestuur afgeschaft, en de jaren 20 en 30 waren gekenmerkt door grootschalige verdringing van Palestijnen en wederzijdse gewelddadigheden, waar de Britten geen vat op kregen. Het mondde in 1936 uit in een grote Arabische opstand.

De Holocaust en de staat Israel

Na de Tweede Wereldoorlog veranderden de geopolitieke verhoudingen drastisch. Het koloniale tijdperk werd in rap tempo afgesloten en de wereld raakte verdeeld in het Sovjetblok en het Westen, wat onvermijdelijk ook zijn invloed had op het Midden-Oosten. De massamoord op 6 miljoen joodse Europeanen door de nazi’s gaf ook het zionistische streven een belangrijke impuls. Maar wat vaak wordt genegeerd is dat in de aanloop van de oprichting van de staat Israel grof geweld werd gebruikt door joodse terreurgroepen, niet alleen tegen de Palestijnen, maar tegen iedereen die probeerde er de orde te bewaren en de immigratie te beheersen, inclusief de Britten.

Uiteindelijk gaven deze in 1946 de strijd op en kregen de nieuw opgerichte Verenigde Naties het bestuur over de roerige regio in de schoot geworpen. Ook de VN moest het ontgelden: zo werd de bemiddelaar van de VN in Palestina, de Zweedse diplomaat Folke Bernadotte, door joodse extremisten vermoord. De staat Israel werd opgericht in een bloedige uitroeiingscampagne (nu bekend als de Nakba) waardoor in 1948 honderdduizenden Palestijnen op de vlucht sloegen. De Haganah, de Bende van Lehi en de Irgun hebben alle bloed aan hun handen, en misschien is het goed om te memoreren dat deze terreurgroepen in 1948 werden geïntegreerd tot het Israëlische leger. Hun kopstukken zoals David Ben-Gurion, Yitzhak Shamir en Menachem Begin zouden later in de staat Israel topfuncties bekleden. Ook dat geeft te denken.

De Koude Oorlog en de Iraanse revolutie

Het Sovjetblok en het Westen stonden na 1945 recht tegenover elkaar, wat de wereld in 1961 aan de rand van een kernoorlog bracht (de Cubacrisis). In de Koude Oorlog koos het Kremlin de zijde van vrijwel elke bevrijdingsbeweging die zich keerde tegen de voormalige koloniale machthebbers. Niet toevallig concentreerde zich dat op vele zeeroutes: zuidelijk Afrika, de Middellandse Zee, de Rode Zee en natuurlijk ook het Suezkanaal. Het Sovjetblok steunde Egypte, Algerije, Syrië, Jemen en natuurlijk ook de Palestijnen, die de onstabiliteit van de regio konden versterken. Ik heb nog beeldmateriaal van Russische schepen in de Jemenitische havenstad Aden. 

Russische schepen in Aden, 1976

 

Toen de Egyptische president Nasser in 1956 de macht over het Suezkanaal wilde overnemen, grepen de Fransen, de Britten en… Israel militair in. De Suezcrisis werd gezamenlijk bezworen door de VS en de Sovjet-Unie (een gelegenheidscoalitie?) en leidde uiteindelijk toch tot overdracht van het kanaal aan Nasser. Maar in 1967 werd het kanaal wederom geblokkeerd door Egypte, als reactie op de Israelische opmars in de Sinaï, tot aan de oostelijke oever van het kanaal in de Zesdaagse Oorlog. 

Wrakken in de Straat van Tiran, tussen de Rode Zee
 en de Golf van Aqaba, waar in 1956 en 1967
vreselijk is gevochten tussen Egypte en Israel.

De blokkade zou 8 jaar duren. Ik zat in 1975 nog op een van de eerste schepen die weer door het kanaal voeren: in Port Saïd werden aan boord pamfletten uitgedeeld ter herinnering, waar ik nog een exemplaar van heb. 

 

Pamflet ter herinnering aan de heropening
van het Suezkanaal, 1975 (collectie auteur)

Tot 1989 speelde de Koude Oorlog de hoofdrol in de Levant, getuige de Sovjet-invloed op Syrië, Egypte en het Palestijnse verzet, en Israel als ‘voorpost’ van het Westen in de regio. De Russische invloed in het Midden-Oosten bleef echter ook nadien aanwezig, met name in Syrië, waar Poetin samen met Iran het Assad-regime steunde tijdens de burgeroorlog van 2011-2024, en de Russen na de val van Aleppo daar de baas speelden, zoals een Syrische vluchtelinge mij ooit vertelde. 

De haven van Beiroet, 1973

De kust van Libanon bij Tripoli,
vlakbij de Syrische grens, 1973

 

Na de islamitische revolte in Teheran van 1979 werd Iran een nieuwe speler in het geopolitieke evenwicht in het Midden-Oosten. Iran en de Verenigde Staten liggen al sindsdien overhoop. Iran is een aartsvijand van Israel en heeft de Sjiitische milities in Libanon al tijdens de burgeroorlog in de jaren ‘80 gesteund met trainingen en wapens. Het hedendaagse Hezbollah is daaruit voortgekomen. En alweer zien we een geopolitiek spel, waarbij het Israëlische regime in 2026 Donald Trump heeft verleid tot een oorlog met Iran. Vooralsnog lijkt het erop dat Trump en zijn haviken zich aardig in de vingers hebben gesneden met dit avontuur, en tot overmaat van ramp mengen nu (juli 2026) ook de Houthi’s zich in de strijd. De gevolgen zijn wereldwijd merkbaar. 

Iraanse marinebasis met hovercrafts aan de Shatt
al-Arab, 1976 (drie jaar voor de revolutie in Iran)

 

De Palestijnen

 

Tijdens de jaren 60 ontstonden verzetsbewegingen zoals Fatah (later opgenomen in de PLO) en andere Palestijnse organisaties, die terugsloegen tegen Israel en zijn westerse bondgenoten met aanslagen en vliegtuigkapingen. De grens tussen verzet en terreur is flinterdun, zoals ik al eerder heb betoogd. Daarmee gooiden deze bewegingen helaas ook hun eigen glazen in: het woord ‘Palestijn’ werd in de pers bijna synoniem met ‘terrorist’. Maar laten we niet vergeten dat door elke bezettingsmacht verzet gelijk wordt gesteld aan terreur, en dat het Westen doof en blind bleef voor het alsmaar voortdurende Israëlische onrecht jegens de Palestijnen. Het is dus geen zwart-wit verhaal.

Als we dit relaas van begin tot einde teruglezen, zijn de Palestijnen dus al ruim 100 jaar de dupe van geopolitieke machtsspelletjes. Hun rechten zijn vanaf de Ottomaanse tijd domweg genegeerd, en na het uitroepen van de staat Israel alleen maar verder uitgehold onder een gewelddadig apartheidsregime. Netanyahu wil alleen maar doorgaan totdat de Palestijnen uitgeroeid of verdreven zijn, gesteund door Amerikaanse wapenleveranties en het wegkijken van de hele Westerse wereld. Maar helaas voor Israel zal er alleen een duurzame oplossing zijn als de Palestijnen daar ook deel van uitmaken. 

Als er één ding is dat de geschiedenis ons leert, is het dat wie met het zwaard omgaat erdoor ten onder zal gaan. Het is beter om zwaarden om te smeden tot ploegscharen. Alleen is dat besef nog niet in Tel Aviv ingedaald.

Het Betwiste Land zal in oktober verschijnen bij uitgeverij Palmslag.