Een auteur in coronatijd

Schrijven en uitgeven in coronatijd

Update: Met maanden vertraging heeft Amazon/KDP eindelijk de problematiek van het betalen van mijn royalties opgelost, dus ik heb op 5 augustus 2021 mijn Engelse boeken weer beschikbaar gesteld op Amazon.

-----

Het schrijven is voor mij vooral een (dure) hobby en daarmee heb ik weinig te klagen in vergelijking met eenieder wiens bedrijf of betaalde baan slachtoffer werd van de nietsontziende sloophamer van de coronabeperkingen.

Veel auteurs, met uitzondering van misschien een paar dozijn bestsellerschrijvers die als vanzelf een luisterend oor krijgen bij de media, hebben ondervonden dat promotiemogelijkheden zoals boekpresentaties en lezingen vrijwel stil kwamen te liggen. Mijn laatste presentatie was in maart 2020, vlak voordat alles op slot ging. Dit en de sluiting van de boekhandels heeft zich onvermijdelijk vertaald in tegenvallende boekverkoop. Desondanks heb ik van Het Transport (uitgegeven vorig najaar) nog tientallen exemplaren verkocht, zowel privé als via de uitgeverij en het Centraal Boekhuis. Kostendekkend is het bij lange na niet. Gelukkig hoef ik niet van mijn auteurschap te leven.  

Mijn derde boek Drie Meter Zand staat voorlopig dus even in de wacht, omdat ik de ontwikkeling wil afwachten voordat ik in een uitgave ga investeren. Eerst zal er weer zekerheid moeten komen, met name komend najaar wordt een vraagstuk omdat niemand kan inschatten of we niet weer allemaal worden opgesloten als gevolg van virusuitbraken.

Gelukkig heb ik als voordeel dat ik tweetalig ben. Engels is mijn tweede taal, zoals ik hier al eerder heb geschreven, en vanaf het begin heb ik mijn manuscripten vertaald in het Engels, aanvankelijk om ze te delen met mijn Engelse vrienden. 

Begin 2021 vatte ik het plan op om in het Engels te gaan publiceren op een internetplatform. De keus viel op Amazon (Kindle), maar ik kwam van een koude kermis thuis als gevolg van maandenlange administratieve problemen bij het uitbetalen van mijn opbrengsten door Amazon. Ik heb dus in die periode boeken van Kindle verwijderd: The Batavian (De Batavier), The Cargo (Het Transport) en Two Fathoms Deep (Drie Meter Zand). Vandaag (5 augustus 2021) heb ik ze weer vrijgegeven.

Van Two Fathoms Deep was een paperbackversie in voorbereiding, die wellicht nog een keer het licht gaat zien.

Ik blijf dus twee sporen volgen: de Nederlandstalige uitgaven op papier via een uitgever, en de Engelstalige uitgaven in eigen beheer. Ik houd u op de hoogte.

 

De controlemaatschappij: het hellend vlak

Al eerder heb ik in mijn blog zorgen geuit over de maatschappelijke veranderingen, waar de crisis van de afgelopen veertien maanden ons in heeft gestort. De Tijdelijke Wet Testbewijzen is de zoveelste uiting van het hellende vlak waar wij ons op bevinden. Op dinsdag 25 mei zal de Eerste Kamer zich erover uitspreken. Eerlijk gezegd heb ik er weinig vertrouwen in dat het gaat goedkomen.

We zullen een bewijs van gezondheid moeten overleggen voor museumbezoek, voor onderwijs, voor een gezellig etentje, voor buitenlandse reizen, voor... nou, vult u maar in. De wet is tijdelijk, maar hoe lang is tijdelijk? Alles wordt gevoed door de veronderstelling dat we het coronavirus kunnen uitroeien, wat hoogst onwaarschijnlijk is. Alleen een groeiende groepsimmuniteit zal ons leren leven met het virus.

We zijn de tijd van noodmaatregelen allang voorbij, maar misschien hebben machthebbers ook wel een beetje het gevoel van 'never waste a good crisis'. We hebben bij diverse recente schandalen al gezien, hoezeer onze overheid de burger wantrouwt. Moeten we nu ons hele hebben en houden aan diezelfde overheid toevertrouwen? De bestuurscultuur is echt nog niet veranderd, alle brave beloftes ten spijt. 

Ik mis vooral de inzet op maatregelen, die bij een nieuwe uitbraak van wat voor virus dan ook gaan voorkomen dat de hele samenleving op slot moet. Zoals ik al eerder heb betoogd, het is eerder een bestuurscrisis dan een gezondheidscrisis. Er te weinig zorgcapaciteit en de overheid heeft na veertien maanden de besmettingsgegevens, waar het hele draconische beleid op is gebaseerd, niet op orde.

Ik heb de leden van de Eerste Kamer daarom maar een mail gestuurd, naar aanleiding van een oproep door de Stichting Artsen Collectief. Zou het helpen, zou ik überhaupt antwoord krijgen, of moeten we achteraf alweer concluderen: het parlement stond erbij en keek ernaar.

Geachte leden van de Eerste Kamer

Hierbij maak ik bezwaar tegen de Tijdelijke Wet Testbewijzen, die in stemming wordt gebracht op dinsdag 25 mei 2021, zie [1].

Ik verwijs naar artikel 1 van de Grondwet:

Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.

Dit is het duidelijkste argument voor u om niet in te stemmen met deze wet, aangezien er een tweedeling gaat ontstaan in de maatschappij, waarbij eenieder, die niet aantoonbaar vrij is van of geïmmuniseerd is tegen Covid-19, wordt uitgesloten van maatschappelijke activiteiten en onderwijs. Dit is de zoveelste stap op een heilloze weg.

Een nieuwe vorm van apartheid dus, waar ik ernstig bezwaar tegen maak. Ik roep u dan ook op om deze wet niet goed te keuren.

...

Er volgde nog een toelichting, maar die zal ik u besparen. De wet is na een langdurig debat door de Eerste Kamer aangenomen, doordat Groen Links steun verleende. Zoals ik al vreesde: het parlement stond erbij en keek er naar. Ik hoop dat we er ooit weer van af komen, de garantie is boterzacht. 

Refertes: 

[1]  https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/35807_tijdelijke_wet

[2]  https://nl.wikipedia.org/wiki/Maatregelen_tijdens_de_coronacrisis_in_Nederland

[3]  https://wimvoermans.files.wordpress.com/2020/06/wat-is-er-mis-met-het-ontwerp-tijdelijke-wet-maatregelen-covid.pdf

Dan nog even dit.

Er was onlangs een aardige discussie in de media over het befaamde gele vaccinatieboekje als reisdocument. Onze minister van VWS, Hugo de Jonge, beweerde glashard dat het boekje geen officiële status heeft en probeerde zelfs met een oekaze af te dwingen, dat de GGD het na je vaccinatie niet zou mogen invullen. En dat terwijl het boekje voortvloeit uit een internationale gezondheidsregeling van de WHO (een verdrag dus) uit 2005.

Het grappige is dat bijvoorbeeld Duitsland wel een quarantaineverplichting heeft, maar deze opschort als je via je gele boekje kunt aantonen dat je gevaccineerd bent. Daarover staat letterlijk op de officiële Duitse website:

Nachweis über Covid-19-Schutzimpfungen in deutscher, englischer, französischer, italienischer oder spanischer Sprache in digitaler oder in Papierform (zum Beispiel gelber WHO-Impfpass). 

Nee, onze Hugo wil het graag aan zijn inmiddels al geflopte coronamelder-app toevoegen. Maar hij heeft geen zicht op een groot deel van de uitgevoerde vaccinaties.

Waarom zou je het makkelijk doen als het moeilijk kan?

Aanvulling 7 juni 2021: Het kabinet heeft bakzeil gehaald en met ingang van afgelopen weekend kun je je gele vaccinatieboekje laten aftekenen bij de GGD. Of het de komst van een digitaal vaccinatiepaspoort zal tegenhouden, en als het aan de EU ligt, een geheel digitaal paspoort? Ik betwijfel het.

THE BATAVIAN gepubliceerd in het Engels (en weer ingetrokken)

Eindelijk ben ik in het diepe gesprongen en heb in maart 2021 De Batavier uitgebracht in het Engels als The Batavian, op Amazon/Kindle. 

EDIT 16 JUNI: helaas leidde een langlopend conflict met Amazon over niet-gedane betalingen van opbrengsten van mijn boeken tot een breuk: ik heb per direct al mijn Engelse boeken van Kindle verwijderd en zoek z.s.m. een ander platform. Meer informatie op mijn website. 

De Batavier is twee jaar geleden in het Nederlands uitgebracht door uitgeverij Palmslag, voordat de wereld op zijn kop werd gezet door de grootste crisis in mensenheugenis. Het boek is vooralsnog alleen in gedrukte vorm verkrijgbaar in de boekhandel of bij mijzelf. Bij de jachthaven waar mijn boot ligt ging het vorig jaar het bij tientallen over de toonbank. Een deel van het succes is te danken aan de aanschaf van een grote partij door NBD Biblion, de inkooporganisatie van de openbare bibliotheken, in augustus 2019.

Mijn tweede boek Het Transport verscheen afgelopen najaar bij Palmslag, en helaas werd ik gedwarsboomd door de lockdown, die het onmogelijk maakte om lezingen te geven zoals een jaar eerder. Ook van Het Transport is een Engelse vertaling in voorbereiding.

boekpresentatie van De Batavier

Ruim een halve eeuw geleden leerde ik Engels. Mijn ouders hadden kasten vol Engelse boeken, en ik was het meest geïntrigeerd door de Hornblower serie van C.S.Forester, die zich afspeelt in de Britse marine ten tijde van Napoleon. Op mijn 15e jaar ben ik begonnen deze te lezen, nadat ik twee jaar Engels had geleerd op school. Ik gebruikte geen woordenboek omdat ik geen zin had alles op te zoeken, en leerde de taal door de context te zoeken in elke zin. Ik maakte zo snelle vorderingen en dreef mijn leraar Engels, de goede meneer Van Overbeeke, tot wanhoop omdat ik nooit huiswerk maakte, maar wel goede cijfers haalde.

houten oorlogsschip uit ca. 1800

Ondanks alles is er een verschil tussen Engels kennen en vertrouwd zijn met de dagelijkse spreek- en schrijftaal. In mijn geval helpt mijn grote kennissenkring in het Verenigd Koninkrijk en zelfs daarbuiten, in de VS en Australië. Ik schrijf veel Engels, maar dat is meestal technisch Engels en niet altijd spreektaal.

Nadat ik een boek in het Nederlands heb geschreven is mijn eerste prioriteit het vertalen van het manuscript in het Engels. Maar de eerste vertaling van Het Transport (mijn eerste manuscript uit 2016, dat binnenkort wordt gepubliceerd als The Cargo) zag er zo slecht uit dat ik het werk grotendeels over moest doen. Misschien is het wel gemakkelijker om eerst in het Engels te schrijven en dan in het Nederlands!

In The Batavian (De Batavier) zitten wat autobiografische elementen, maar het meeste is fictie. het merendeel van het verhaal speelt zich af langs de Turkse kust en op het Griekse eiland Kastellorizo, waar ik samen met Henriette en een bevriend stel in de zomer van 2014 in een gehuurde boot heb gezeild. Kort daarop in 2015 en 2016 kwam de enorme vluchtelingenstroom op gang uit Syrië, een volksverhuizing via Turkije en Griekenland naar de Balkan en verder. De idyllische kust en eilanden werden bedolven door vluchtelingen en ik volgde met afschuw het nieuws over de doden op zee en de mensonterende kampen. Ik heb nog steeds mappen vol met persberichten uit die tijd.

De Batavier probeert het verhaal te vertellen van de vluchtelingen. Waarschijnlijk heb ik de essentie van het drama niet eens voor de helft geraakt, maar desondanks hoop ik dat ik genoeg heb kunnen schrijven over wat er toen en nu dagelijks gebeurde in de Middellandse zee. Het gaat om echte mensen zoals u en ik, mensen met emoties en hoop en vrees. Geen wonder dat Leila Hammadi haar hart verliest aan Mark Schouten, de andere hoofdpersoon, nadat hij haar uit zee heeft gered, als ze hem herkent als een andere verloren ziel. De nasleep van die affaire neemt de tweede helft van het boek in beslag, als hij in de jaren daarna op zoek gaat naar haar in de chaos van de Griekse kampen.

Zal hij haar ooit terugvinden? Lees het boek, zou ik zeggen.

Lessen uit het verleden

Drie meter zand

Mijn nog niet uitgegeven derde boek Drie Meter Zand begint in 1811, in de nadagen van Napoleon, als Nederland is geannexeerd door het Franse keizerrijk. De hoofdpersoon is een Hollandse militair in Franse dienst - het leger van het voormalige ‘Koningrijk’ Holland is ingelijfd door de Fransen. Om mij in te leven in de achtergrond van mijn hoofdpersoon, heb ik een studie gemaakt van de geschiedenis van ons land tussen ruwweg 1780 en 1813. Een bijzonder interessante en roerige tijd, die ons land ingrijpend heeft veranderd. 

De revoltes in de 18e eeuw ontstonden niet, zoals wij vaak denken, als een volksopstand, maar waren eerder een staatsgreep door ontwikkelde mensen tegen de corruptie en het nepotisme van de toenmalige heersers. Dat gold voor de Amerikaanse opstand van 1776, voor de daardoor geïnspireerde Patriottische opstand in de Nederlanden van 1781-1787, en voor de Franse revolutie van 1789-1792.

De patriottische opstand en de democratie

In de Nederlanden van de late 18e eeuw bestond een decentraal bestuurssysteem van gewestelijke Staten en plaatselijke vroedschappen. Daarin kon je alleen zitting nemen via ballotage: je hoorde erbij of je hoorde er niet bij. De corruptie binnen dit regenteske systeem en de monarchale trekjes van stadhouder Willem V, die aan het hoofd stond, leidden tot onvrede bij het deel van de elite dat zich niet gehoord voelde - juristen, artsen, wetenschappers, een deel van de adel en invloedrijke zakenlui.

Patriottisch 'vrijcorps'

 

In 1781 publiceerde een van hen (baron Joan Derk van de Capellen tot den Pol, vanwege zijn dwarsliggerij geroyeerd als Statenlid voor Overijssel) een anoniem pamflet ‘Aan het volk van Nederland’, waarin hij zijn grieven neerlegde en een oproep deed aan het volk om zich te bewapenen. Hij was geïnspireerd door de Amerikaanse revolte van vijf jaar eerder. Er ontstond een z.g. ‘Patriottische’ beweging, die zich organiseerde in bewapende volksmilities. Willem V vluchtte naar Nijmegen, en de Patriotten organiseerden ondermeer in Utrecht een democratische verkiezing van het stadsbestuur.

Na het incident van Goejanverwellesluis in 1787 kwam Frederik van Pruisen met een legermacht om de Patriotten mores te leren en zijn zwager Willem weer in Den Haag aan de macht te helpen (de Oranjerestauratie). Pas in 1795 zou een Frans leger onder generaal Pichegru prins Willem verdrijven. Daarmee kwamen ook vele naar Parijs gevluchte Patriotten terug. Het resultaat was de oprichting van de Bataafse Republiek, naar het Franse model. 

Aanhouding van Wilhelmina van Pruisen in 1787

 

De democratie was echter van korte duur, want in 1801 kregen we het Bataafse Gemenebest, geregeerd door het Staatsbewind, een soort politburo van 12 ‘staatssecretarissen’. In 1805 ontstond onder Franse druk de dictatuur van Rutger Schimmelpenninck, een stroman van Napoleon. In 1806 werd Lodewijk Napoleon, de broer van de keizer, koning van Holland. De Franse keizer Napoleon annexeerde ons in 1810 en na zijn val in 1813 kregen we Willem I, eerst als voorlopig staatshoofd en in 1815 als koning. Deze regeerde eerder als een verlicht despoot dan een constitutioneel monarch.

Daarmee was het monarchisme dus weer helemaal terug. Zoals mijn vader altijd zei: het ‘hondenvet’ komt bovendrijven, met andere woorden: dezelfde slimmeriken grijpen altijd weer de macht. Pas bij de grondwetherziening van Thorbecke (1848) zagen we iets ontstaan van het huidige democratische staatsbestel.

Lessen uit het verleden

Ik zie terecht of ten onrechte (dat mag u zelf bepalen) overeenkomsten tussen de roerige 18e eeuw en de bestuurscrisis waarin dit land momenteel verkeert. Op 20 februari 2021 legde Marc Chavannes in De Correspondent en NRC Opinie & Debat genadeloos het disfunctioneren bloot van ons openbaar bestuur, en misschien nog wel meer het disfunctioneren van het parlementaire bestel tijdens het coronajaar.

We worden net als in 1780 bestuurd door een ‘leemlaag’ van beroepsbestuurders, die nu, naar de tijdgeest, proberen het land te runnen als een bedrijf. Dit proces is al decennia gaande en uit zich door politieke verstarring in meterdikke coalitieakkoorden, die van het dualisme in de Kamer een aanfluiting maken. Als Kamerleden alleen mogen tekenen bij het kruisje, stemmen zij niet zonder last, zoals de Grondwet (artikel 67.3) voorschrijft. Ik noemde dat al in mijn vorige post van 2 januari j.l. 

Thorbecke

Deze problematiek is in de coronatijd alleen maar uitvergroot. Er bestaat nog maar één waarheid, namelijk die van Mark Rutte en de experts die hem adviseren. Het is treurig dat het gedachtegoed van de liberaal Thorbecke door zijn erfgenaam Rutte zo wordt verkwanseld. En de Kamer doet haar werk niet; ze verdiept zich onvoldoende in de materie, de oppositie is tandeloos en slechts bij hoge uitzondering is een zaak zo sterk dat het kabinet valt, zoals de toeslagenaffaire, waarin Pieter Omtzigt (CDA) en Renske Leijten (SP) een jarenlange strijd voerden om de onderste steen boven te krijgen.

Verkiezingen in coronatijd

Het redactioneel commentaar in dezelfde editie van NRC (20 februari) kopte met ‘Coronacrisis mag de stilstaande (verkiezings)campagne niet verder saboteren’. De verkiezingsprogramma’s zijn vrijwel onzichtbaar in de coronatunnel. Wat hebben we te kiezen, en waarvoor? Om alweer onze hoop op verandering in een dichtgetimmerd regeerakkoord te zien sneuvelen? 

Is er nog wat te kiezen? (website Maurice de Hond)

Daarnaast is het ronduit verbijsterend dat een kabinet, dat een heel volk vanwege het besmettingsgevaar maandenlang onderwerpt aan vrijheidsbeperkende maatregelen zoals de avondklok, deze gretig loslaat om via verkiezingen (17 maart) tot een nieuw mandaat van vier jaar te komen. Ze denken blijkbaar het zo gevreesde virus met vakantie te sturen tijdens de verkiezingen! Kennelijk hebben de Fransen dat beter begrepen: daar worden de regionale verkiezingen uitgesteld tot juni.

We snakken naar verandering

Een geslaagde verbetering van het staatsbestel kan alleen van binnenuit komen: in stand houden van alles wat werkt en verbeteren van alles wat niet werkt. Dus geen revolte, maar een zelfreinigend proces van (onvermijdelijk) lange adem. Net zoals de liberaal Thorbecke van binnenuit het parlementaire bestel kon vormgeven en de socialist Troelstra een eeuw geleden de stem werd van de niet gehoorde arbeidersklasse, is er nu een herbezinning nodig op de toestand van het land. Het bestuur moet weer plaats vinden via hoor en wederhoor, waarbij het debat van coalitie en oppositie in het parlement leidt tot wetgeving en er niet feitelijk per decreet wordt geregeerd zoals nu.

Misschien gloort er een sprankje hoop. Ook in de Kamer groeit het besef dat er verandering nodig is. Pieter Omtzigt spreekt over de noodzaak van een nieuw sociaal contract tussen burger en overheid. Ik hoop dat hij  gehoor krijgt.

Vooralsnog vind ik dat we in maart 2021 helemaal niet toe zijn aan verkiezingen. Waar gaan die over? Het enig mogelijke signaal zou zijn om massaal niet te gaan stemmen en daarmee de opkomst zodanig klein te maken, dat politiek Den Haag zich eens achter de oren gaat krabben. Of het gaat gebeuren bij ons murw geslagen electoraat? Ik geloof er geen barst van.

2021: tussen hoop en vrees

Het is 2021. Een nieuw jaar met nieuwe kansen? Ik heb het rampjaar 2020 met gemengde gevoelens ondergaan. Persoonlijk heb ik weinig te klagen in tegenstelling tot vele anderen, maar ik ben oprecht bezorgd geraakt over de ontwrichting van de samenleving.

Toen ik tijdens de donkere dagen voor Kerst door het beregende raam naar buiten keek, deden de troosteloosheid, de eenzijdige berichtgeving en het gebrek aan perspectief mij denken aan de DDR van weleer, waar slechts één mening mocht worden gehoord en niets te beleven viel. December 2020 in Leiden was even grauw en lusteloos als februari 1979 in het Oostduitse Leipzig. Ik herinner mij Leipzig goed.

https://www.le-sign.de/2008/07/alte-fotografien-aus-leipzig/

Het coronavirus heeft vreselijk huisgehouden, maar de draconische maatregelen van de overheid evenzeer. Ik zie de stille helden in de verpleeghuizen, die op hun tandvlees lopen of zelf ziek zijn geworden, en onlangs het schandelijke verwijt kregen van Van Dissel, dat ze zelf besmettingen zouden hebben veroorzaakt omdat ze hun vak niet kenden. En ik zie de oudjes, die in eenzaamheid moesten sterven zonder de hand van hun kinderen te mogen vasthouden. Ik begrijp de risico's, maar de menselijke maat was zoek.

Maar evenzeer zie ik de wereldwijd door keiharde lockdowns aangerichte schade, waarbij niet duidelijk is of dat paardenmiddel meer doet dan alleen het vertragen van de besmetting. Uitroeien zullen we corona niet, net zo min als influenza ooit is uitgeroeid. Des te opmerkelijker is dat de autoriteiten zo slecht luisteren naar nieuwe wetenschappelijke inzichten (bijvoorbeeld over ventilatiesystemen) en blijven volharden in absurde maatregelen die waarschijnlijk net zo schadelijk zijn als het virus zelf.

Het is eerder een bestuurscrisis geworden dan een medische crisis. We zijn inmiddels bijna een jaar verder en er is nog niets geleerd en niets op orde gebracht. Alle hoop is gevestigd op haastig ontwikkelde vaccins, waarvan het effect nog moet blijken.

Had het anders gekund? We weten het niet, want eerlijke vragen blijven onbeantwoord. Wat zei Godfried Bomans ook al weer? Met verstandige dingen kun je halverwege ophouden, echter absurditeiten dienen voltooid te worden, omdat zij geen andere rechtvaardiging dan hun consequent doorzetten bezitten.

De publieke opinie staat onder druk van een sensatiebeluste pers en mediabeluste virologen, die gretig angst zaaien. De Gentse hoogleraar klinische psychologie Mattias Desmet noemt het een vicieuze cirkel, waarin de angst steeds absurder maatregelen afdwingt, die op hun beurt de angst verder aanjagen. Er heerst een bijna Orwelliaanse thought control, waarin elke vraag over het zwalkende coronabeleid wordt verketterd als ontkenning of viruswaanzin. Probeer maar eens zo’n gesprek te voeren met vrienden. De kans bestaat dat je vriendschap flink op de proef wordt gesteld.

De democratie is de grote afwezige, afgezien van een enkel lichtpuntje zoals het prijzenswaardige handelen van Renske Leijten en Pieter Omtzigt in de toeslagenaffaire, waarbij de hele ambtelijke en politieke top zich collectief zat te schamen. Om vervolgens over te gaan tot de orde van de dag: het luisterend vermogen van bestuurders is nul. Over vrijwel alles sluit de coalitie de gelederen zodra er kritische vragen worden gesteld: de oppositie pruttelt, maar is tandeloos. Kamerleden stemmen niet meer zonder last, zoals de Grondwet voorschrijft, maar volgen de partijdiscipline.

Ik houd dus mijn hart vast bij de aanstaande verkiezingen. Als we tenminste nog wat te kiezen hebben bij het gebrek aan dualisme en een murw geslagen electoraat.

Ga ik een boek over corona schrijven? Absoluut niet, want er wordt al genoeg over geschreven. Het drama voltrekt zich real time voor onze ogen en mijn schrijfsels voegen daar niets aan toe. Ik heb al lang een ander manuscript op de plank liggen (Drie Meter Zand) om te publiceren, zodra ik eindelijk weer voordrachten mag houden.

Mijn hoop voor 2021? Dat het ‘nieuwe normaal’ van Rutte abnormaal zal worden en de overheid, zodra het gevaar is geweken, net zo snel bereid zal blijken om ons vrij te laten als ze was om ons op te sluiten. Dat we dit jaar straffeloos onze ouders en kinderen weer mogen knuffelen en onze vrienden omarmen.

Ik hoop dat het dualisme en unbiased  journalistiek weer zullen terugkeren, en er waarheidsvinding mogelijk wordt over alles wat nu onbespreekbaar is. Maar met het oog op onze regenteske bestuurscultuur heb ik er een hard hoofd in. Als de wereld dreigt te vergaan, zou ik naar Holland gaan, waar alles vijftig jaar later gebeurt, zei Heinrich Heine al, anderhalve eeuw geleden. 

Desondanks heb ik toch de stille hoop dat er een wonder geschiedt en alles zich ten goede zal keren. Ik wens u daarom een gezond, voorspoedig en vooral een vrij en onbezorgd 2021 toe.